Tik het woord ‘burn-out’ in en Google serveert je maar liefst ‘ongeveer 558.000.000 resultaten (0,72 seconden).
Het is wel duidelijk waar meer op gezocht wordt en dat zegt wel wat!

Het begrip burn-out is inmiddels wel helemaal ingeburgerd. Als je er zelf niet een hebt (gehad), dan ken je wel iemand die een burn-out heeft (gehad). Maar wat het nu precies is, daar ga je je pas in verdiepen als je ermee te maken krijgt.

Langdurige stress staat aan de basis van iedere burn-out. Negatieve stress die is ontstaan door een disbalans tussen draagkracht en belasting. Als je maar lang genoeg stress ervaart, gaat je lichaam daarop reageren. Stress slurpt energie en je lichaam heeft het nodig zich daar steeds van te herstellen. Daar zijn we op ingesteld en op die manier kunnen we heel veel aan.

Lukt het nou niet meer om na inspanning ook weer te ontspannen? Dan word je als een elastiek dat voortdurend is uitgerekt. Op den duur is de rek er letterlijk uit en het elastiek veert niet meer terug in zijn oorspronkelijke staat.


Langdurige stress staat aan de basis van een burn-out


Je bent lange tijd (soms wel jaren) doorgegaan. Je hebt je afgesloten voor alle waarschuwingen die je lichaam je heeft gegeven en dan komt op een dag de genadeklap, als je batterij he-le-maal leeg is. Nog leger dan leeg.

Uitgeput. Leeg. Doodmoe. Opgebrand. Burn-out.

Opgebrand

Photo by Ferbugs from Pexels

De benaming burn-out bestaat nog niet zo lang. In 1974 werd deze term in de wetenschap geïntroduceerd door de Amerikaanse psycholoog Herbert J. Freudenberger. Zelf maakte hij lange dagen als vrijwilliger in een verslavingskliniek en daar zag hij hoe gemotiveerde hulpverleners na verloop van tijd emotioneel volledig uitgeput raakten. Hij omschreef het als een ‘subtiel proces’ waarin gezonde medewerkers langzaam steeds slechter gaan presteren en steeds slechter gaan functioneren, om uiteindelijk opgebrand te raken.

In 1980 verscheen zijn boek Burnout: The High Cost of High Achievement waarin hij 12 fasen van een burn-out beschrijft.

De tijden zijn veranderd maar het model wordt nog steeds gebruikt. In dit model staan 12 stappen die de meeste mensen doorlopen voordat ze in een burn-out belanden.


Burn-out staat voor ‘opgebrand zijn’ maar hoe komt het zover?


Burn-out staat voor ‘opgebrand zijn’ maar hoe komt het zover? En hoe ziet dat er dan uit als je bent opgebrand?
Freudenberger had in plaats van ‘subtiel proces’ ook kunnen zeggen dat langdurige stress een sluipmoordenaar is. Het begin van een burn-out ontstaat lange tijd voordat je uitgeteld bent. Je hebt er als het ware veel energie ingestoken om zo ver te komen – zonder dat je het doorhad 🥴.

12 fasen model van Freudenberger

12 fasen model Freudenberger

Klik op de afbeelding om te vergroten

 

Helaas zijn stressklachten niet meer weg te denken in de huidige maatschappij. Stress hoort erbij en dat maakt het juist zo verraderlijk. Niks mis met af en toe (flinke) stress. Maar als stress langer aanhoudt en je de stresssignalen negeert, ga je net zo lang door tot je in de volgende fase beland. Mensen die in een burn-out zijn beland, zeggen achteraf vaak dat ze het niet zagen aankomen, ondanks dat ze wel doorhadden dat het al een tijd niet goed met ze ging.

Stressklachten hebben ze weggewuifd, in de hoop dat het van voorbijgaande aard was. Of ze hebben simpelweg ‘geen tijd’ om er aandacht aan te besteden. Door klachten te negeren en maar door te blijven gaan, sta je voortdurend aan en put je je eigen energie voorraad langzaam uit.

Het 12 fasen model kan een handig hulpmiddel zijn om voor jezelf te bepalen hoe het met jouw energiemeter staat:

  1. Bewijsdrang
    Jezelf willen bewijzen, ambitieus, intrinsiek gemotiveerd. Laten zien wat je waard bent. Hieronder schuilt vaak onzekerheid.
  2. Steeds harder werken
    Door blijven gaan, het is nooit af. Moeite met stoppen en afstand nemen. Groot verantwoordelijkheidsgevoel.
  3. Behoeften negeren
    Verantwoordelijkheden staan steeds op de eerste plaats. Negeren van gezonde behoeften. Je slaapt te weinig en eet niet goed.
  4. Conflicten verdringen
    Je verdringt innerlijke conflicten, je voelt je opgejaagd en paniekerig maar ontkent dit gevoel. Slecht slapen en piekeren.
  5. Herzien van waarden
    Alle fijne andere dingen die jouw leven de moeite waard maken, komen op de laatste plaats te staan. Werk gaat voor gaat voor alles.
  6. Ontkennen van problemen
    Je werkt snoeihard en vind dat anderen zich er makkelijk vanaf maken of zeuren. Je reageert vaak cynisch en hard.
  7. Terugtrekken
    Je begint in een sociaal isolement te komen en trekt je steeds meer terug. Vaak haal je ontspanning uit drank, drugs of eten.
  8. Gedragsverandering
    Je omgeving merkt je gedragsverandering op en maakt zich zorgen om jou maar je staat niet open voor contact.
  9. Depersonalisatie
    Je vindt jezelf waardeloos, je presteert steeds minder. Je staat niet meer in contact met je eigen behoeften.
  10. Innerlijke leegte
    Je voelt je leeg vanbinnen en nutteloos. Om dit niet te hoeven voelen zoek je afleiding in verdovende middelen, seks of veel sporten.
  11. Depressief
    Je bent onzeker, uitgeput. Het leven voelt loodzwaar. Je ziet geen uitweg of toekomst.
  12. Burn-out
    Je bent ingestort. Mentaal en fysiek ben je er helemaal doorheen. Opgebrand en volledig uit balans. Je hebt nu echt hulp nodig.

Vermoeid

Photo by Marcus Aurelius from Pexels


Hoe herken je een burn-out?

Een burn-out is te herkennen aan een allerlei verschillende spanningsklachten. De belangrijkste kenmerken zijn verlies van energie en je emotioneel leeg voelen. Prikkelbaarheid, slecht slapen en slechter presteren.

De kernsymptomen van burn-out kun je per fase indelen:

  1. Uitputting
  2. Mentale distantie
  3. Verminderd cognitief functioneren
  4. Emotionele ontregeling

Naast deze kernsymptomen zijn er ook secondaire symptomen. Dit zijn psychische en psychosomatische klachten waar je het meest over hoort.

Hier vind je een overzicht van vaak genoemde psychische en psychosomatische klachten.

Veel symptomen komen overeen met de symptomen van een depressie. Maar ook overgangsklachten hebben veel overeenkomsten. Niet zo gek want in alle drie gevallen zijn er hormoonveranderingen in het spel. Dat kan het lastig maken om een diagnose te stellen.

De criteria voor depressie staan in psychiatrisch handboek DSM-5, het classificatiesysteem waarin alle psychische stoornissen staan omschreven. Dat is handig omdat zo internationaal kan worden afgesproken welke criteria horen bij bepaalde psychische aandoeningen.
Voor depressie moet je dan minimaal vijf van de negen symptomen hebben.


Burn-out is een stress gebonden stoornis, maar burn-out staat niet in de DSM-5


 

Burn-out is een stress gebonden stoornis, maar burn-out staat niet in de DSM-5. Het zou in dat boek bij de aanpassingsstoornissen horen: disproportioneel lijden en/of beperkingen in het dagelijks functioneren als reactie op een ‘stressor’.

De ggz hanteert zogenaamde GGZ-zorgstandaarden. Deze komen tot stand door samenwerking tussen patiënten en zorgprofessionals. In de ggz standaarden is burn-out wél opgenomen, onder aanpassingsstoornis.


Wat is een aanpassingsstoornis?

Een aanpassingsstoornis treedt op wanneer er sprake is van aanhoudende stress als reactie op een ingrijpende verandering in iemands leven. Het kan gaan om een negatieve veranderingen, zoals overlijden, echtscheiding of ontslag.

Aanpassingsstoornis

Een aanpassingsstoornis wordt in de DSM-5 gedefinieerd als emotionele en gedragsmatige symptomen die binnen drie maanden ontstaan als reactie op een aanwijsbare stressor. Hierbij moet het lijden ernstiger zijn dan op basis van de ernst en intensiteit van de stressor verwacht kan worden en moeten de symptomen leiden tot duidelijke beperkingen in het sociaal of beroepsmatig functioneren.

De volledige beschrijving van de aanpassingsstoornis, zoals de ggz deze hanteert, vind je hier.


Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak (LESA)

Maar er zijn naast de criteria van ggz ook andere richtlijnen. Eerstelijns professionals hebben een checklist opgesteld, bedoeld voor huisartsen, bedrijfsartsen en eerstelijnspsychologen waarin de richtlijnen duidelijker zijn omschreven. Dit is de Landelijke Eerstelijns Samenwerkings Afspraak (LESA).

Richtlijnen LESA

Klik op de afbeelding om te vergroten

 


Life events geven stress

Ook positieve veranderingen zoals een huwelijk, de geboorte van een kind of een verhuizing kunnen stress veroorzaken. In 1967 hebben twee psychiaters (Thomas Holmes en Richard Rahe) een schaal ontworpen om alle life events in kaart te brengen, en daarbij te kijken welke de meeste aanpassing vragen.

Dit is de is de oudste schaal om stress te meten en hij wordt nog steeds gebruikt om te meten in hoeverre je in de gevarenzone zit.

Aan elk event is een bepaalde waarde gekoppeld en hoe hoger de waarde, des te meer er gevraagd wordt van jouw sociale aanpassingsvermogen en hoe meer stress je van deze gebeurtenis kan verwachten. Op deze manier zou je een burn-out/aanpassingsstoornis kunnen voorspellen.

Wil je zelf testen hoe hoog je scoort op de Holmes en Rahe schaal?

Kruis de life-events die je in de afgelopen 12 maanden hebt meegemaakt aan en tel de punten bij elkaar op.
– Met een totaal van 150 punten, heb je 50% kans op verslechtering van je gezondheid.
– Bij een totaal van 300 punten is die kans zelfs bijna 90%.

Natuurlijk hangt dit ook af van jouw persoonlijkheid, privéomstandigheden en jouw ervaring om te dealen met dergelijke life events.

Test hoe hoog je scoort op de schaal van Holmes en Rahe


Is er verschil tussen burn-out, overspannenheid en depressie?

Voor veel mensen zijn overspannenheid, burn-out en depressie lastig uit elkaar te houden. Niet zo gek, een deel van de symptomen komen overeen. Het is echter wel belangrijk om het verschil te kennen, om de juiste stappen te nemen voor herstel.

Een depressie en een burn-out vragen voor een totaal andere aanpak.

Burn-out is een energiestoornis en depressie is een stemmingsstoornis. Ook speelt bij depressie genetische aanleg een rol, terwijl dat bij burn-out juist persoonlijke eigenschappen zijn. Overspannenheid ontstaat wanneer je draagkracht en draaglast niet in balans zijn, gedurende een korte periode van een aantal maanden.


Iemand met een burn-out kán gewoon niks meer ondernemen


Overspannenheid: draagkracht en draaglast

Iedereen maakt het in zijn leven wel een keer mee dat alles tegelijkertijd lijkt te komen. Het is druk op je werk omdat een collega met zwangerschapsverlof is. Je bejaarde moeder moet regelmatig begeleid worden naar het ziekenhuis en staat op het punt te verhuizen naar een verzorgingstehuis. Je oudste kind gaat volgend jaar naar de middelbare school, dus je loopt open dagen met hem af.

Op zich allemaal heel normale dingen, maar als ze allemaal tegelijkertijd komen én denkt dat je het allemaal alleen moet doen… dan raak je in de knel als de situatie lang duurt.

Burn-out: energiestoornis

Iemand met een burn-out kan gewoon niks meer ondernemen. Bij een burn-out heb je te maken met lichamelijk en geestelijke uitputting.
Je bent het contact met je eigen lichaam kwijt.

Geen energie

Photo by Kumpan Electric on Unsplash

Bij een burn-out heb je op de eerste plaats rust nodig. Eerst uitrusten en dan weer rustig in beweging komen. Je moet weer naar je eigen lichaam leren luisteren. Bij herstel van burn-out horen zelfreflectie, tijd, rust en ruimte. Als je een burn-out hebt, weet je dat je bepaalde dingen anders moet aanpakken in de toekomst. Een coach kan je helpen uitvogelen welke dingen jou energie geven en vooral: waar lekt het weg?

Depressie: stemmingsstoornis

Iemand met een depressie heeft nergens meer zin in en wil dus niets ondernemen. Je voelt je somber, je hebt negatieve gedachten en de behoefte om je terug te trekken.

Depressieve mensen moeten worden geactiveerd. Uit zichzelf actie ondernemen is heel moeilijk. Uit bed komen kan al een hele opgave zijn. Je kunt nergens van genieten. Het leven is een diep dal. Soms zijn medicijnen en therapie nodig om uit het zwarte gat te komen.

Denk je dat je depressief bent? Ga dan naar je huisarts en niet naar een burn-outcoach.

Depressie en burn-out vragen om een totaal andere aanpak/behandeling.


Iemand met een depressie wíl niks ondernemen


Hoe lang duurt een burn-out gemiddeld?

Deze vraag is eigenlijk niet te beantwoorden omdat het bijna niet is aan te geven wanneer de burn-out begon en wanneer je weer bent hersteld. Voor de meeste mensen die een burn-out hebben gehad is het moment waarop ‘het misging’ heel nauwkeurig aan te geven en dat wordt dan ook als het begin gezien. Het werkelijke begin kan jaren eerder liggen, omdat de reserves langzaam maar zeker worden opgebruikt, maar niet aangevuld.

Een betere vraag die je kunt stellen is: wat is jouw definitie van herstel? Als je weer dezelfde persoon wilt worden als voor je breakdown, dan kan ik je verzekeren dat dat géén herstel is. Ook moet je niet verwachten dat je weer dezelfde dingen op dezelfde manier kunt doen. Hopelijk wíl je dat ook niet meer.

Het is dus beter om te spreken van een herstelproces waarvan de ‘uitkomst’ nog niet zeker is. Wat wél zeker is, is dat het herstel uit verschillende fases bestaat. De eerste fase is misschien wel de lastigste: acceptatie van het feit dat je een burn-out hebt.

Ondanks dat burn-out beroepsziekte nummer 1 is, schamen we ons nog steeds kapot als het onszelf overkomt. Ik weet nog dat ik allerlei alternatieve namen bedacht om het woord burn-out maar te vermijden. Sabbatical, ontdekkingsreis, tussenjaar… ik heb ze allemaal voorbij horen komen.


De HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnier-as)

De HPA-as (hypothalamus-hypofyse-bijnier-as) helpt in de omgang met stress. Hij vormt een belangrijke rol bij burn-out en stress.

De Hypothalamus

De hypothalamus geeft signalen van de hersenen naar de bijnieren, hypofyse en andere organen en wordt gezien als het beginpunt van de HPA-as. De hypothalamus regelt de bloeddruk, hartslag, je gevoel voor honger en dorst, je slaap- en waakritme, seksuele opwinding, je lichaamstemperatuur en je energieniveau.
Na een stressvolle gebeurtenis scheidt de hypothalamus hormonen uit die de hypofyse activeren.

De Hypofyse

De hypofyse bevindt zich aan de basis van de hersenen en is verbonden aan de hypothalamus. De hypofyse is een klier en maakt belangrijke hormonen aan die ons lichaam nodig heeft, bijvoorbeeld groeihormoon, prolactine, endorfinen, oxytocine en adenocorticotroof hormoon (ACTH).

HPA-as hersenen

Photo by Robina Weermeijer on Unsplash

De Bijnieren

De bijnieren zitten boven je nieren en vormen onderdeel van de HPA-as. De bijnieren produceren zelfs meer hormonen dan de hypofyse. Onder andere cortisol, geslachtshormonen als DHEA en stresshormonen als adrenaline en dopamine. De hormonen die geproduceerd worden door onze bijnieren controleren chemische reacties in grote delen van ons lichaam, inclusief de bekende vecht-of-vlucht-reactie.

De werking van de HPA-as

Hoe ziet de samenwerking tussen hypothalamus, hypofyse en bijnieren er in de praktijk uit en

Hoe ziet de samenwerking tussen hypothalamus, hypofyse en bijnieren er in de praktijk uit en wat merk jij daarvan?

Stel je voor dat je iets bedreigends meemaakt of je zorgen maakt om iets wat gaat komen. Angst om je baan kwijt te raken of je zorgen maken of je wel op tijd bent bij een sollicitatiegesprek, wat de stressbron ook is, je lichaam komt in actie.

Je hypothalamus laat een hormoon vrij, die een boodschap naar de hypofyse stuurt. Dit stimuleert de aanmaak van ACTH door de hypofyse en geeft dit af aan de bijnieren waar het de afgifte van cortisol stimuleert.

HPA-as en stressrespons

Klik op de afbeelding om te vergroten

Het vrijgekomen cortisol veroorzaakt een aantal veranderingen die het lichaam helpen om met stress om te gaan. Het verhoogt onder andere de suiker in je bloed en maakt je lichaam klaar om te vechten of te vluchten. Je concentratie wordt beter en je voelt je sterker.

Cortisol zorgt ervoor dat je langere tijd met een stressvolle situatie om kunt gaan en kunt blijven presteren. In feite zorgt cortisol voor een overlevingsmechanisme en dat is prima – als het maar niet te lang duurt! Want dan blijven de waarden van cortisol in je lichaam verhoogd, en dat ontregelt de hippocampus.

Wanneer de cortisolspiegel in het bloed hoog wordt, wordt dit waargenomen door receptoren in gebieden van hersenen zoals de hypothalamus en hippocampus, wat leidt tot het afsluiten van de stressreactie via een zogenaamd negatief feedbackmechanisme.

Doordat het lichaam in de overlevingsstand blijft staan, komt het niet toe aan een periode van herstel en heeft je lichaam steeds minder aandacht en energie voor andere lichamelijke processen.

Dit verklaart meteen waarom je zo veel verschillende gezondheidsklachten kunt ervaren als je lichaam lange tijd te veel cortisol aanmaakt. Niet alleen fysieke processen lijden hieronder. Ook je geheugen, vermogen om te plannen en overzicht te houden en de controle over je emoties worden ondermijnd.

Uitleg HPA as

Klik op de afbeelding om de video te openen. Bron: Neuroscientifically Challenged Youtube

 

Bijnieruitputting

Jouw weerstand, energie en uithoudingsvermogen zijn allemaal afhankelijk van het goed functioneren van je bijnieren. Je kunt je voorstellen dat je bijnieren bij aanhoudende stress en cortisol produceren, uiteindelijk uitgeput raken. Dat gebeurt niet ongemerkt.

Je kunt bijnieruitputting herkennen aan aanhoudende vermoeidheid, niet uitgerust wakker worden, behoefte aan zoute voeding of suikers, niet kunnen herstellen van een griepje, snel geïrriteerd zijn, stemmingswisselingen en nog veel andere symptomen. Je lichaam voelt zelf ook volledig uitgeput aan. Je bent nog maar een klein stapje verwijderd van een burn-out. Als je de signalen herkent, kun je het tij nog keren door je leefstijl helemaal aan te passen. Zelfzorg dus.

 


 

 

 

Rust, zelfvertrouwen, plezier

Lotty Rothuizen


Schrijfster, coach en buitenmens.

Ik doe waar ik goed in ben en waar ik blij van word en waar ik anderen mee help. Schrijven, wandelen, coachen. Los van elkaar of in verschillende combinaties. Het werkt!

So many ways to say hello!


06- 13 59 30 44 | [email protected] | Padakker 36, 4824SR, Breda

BTW-id: NL001649116B96 | KvK 20169938

 Algemene Voorwaarden | rek.nr: NL55ABNA0831823070